Dave Sinardet: “Politieke logica gaat in tegen wetenschappelijke logica”

Wetenschappelijke netwerken vormen die de linguïstische gemeenschapsgrenzen overstijgen, het is een zeldzaam goed geworden. Decennialang al wordt de federale staat intussen duchtig uitgehold. Voorlopig eindpunt is de zesde staatshervorming. Slecht nieuws voor universiteiten en wetenschappers die over de taalgrenzen heen fundamenteel onderzoek willen verrichten.

De enige federale structuur die zich voor federaal onderzoek leent, de in 1987 opgerichte Interuniversitaire Attractiepolen (IUAP), dreigt in 2017 overgeheveld te worden naar de deelstaten. Tot groot ongenoegen van de academische gemeenschap.

VUB-Professor politieke wetenschappen en beschermheer van de attractiepolen Dave Sinardet is bezorgd over deze ontwikkeling. “De overheveling van deze bevoegdheid betekent volgens mij in de praktijk vooral de afschaffing van federaal onderzoek dat de taalgrenzen overschrijdt en van een internationaal gerenommeerd onderzoeksprogramma”, aldus Sinardet.

“De Vlaamse en Franstalige gemeenschap zouden dan zelf beslissen of ze het programma willen voortzetten en zouden daarover een akkoord moeten vinden. In een besparingscontext is de kans klein dat men het geld hiervoor zal aanwenden. Het valt ook te betwijfelen of de politieke wil bij de Vlaamse regeringspartijen, onder meer bij de N-VA, wel aanwezig is om taalgrensoverschrijdend onderzoek te stimuleren”, vervolgt hij.

Geen lege doos

De discussie omtrent de overheveling wordt zo stilaan een verplicht nummertje. De Interuniversitaire Attractiepolen zijn nochtans allesbehalve een lege doos. Voor de periode 2012-2017 worden met 156 miljoen euro maar liefst 47 onderzoeksnetwerken gesubsidieerd, elk met een eigen vijfjarig thematisch project, waarin vijfhonderd onderzoekers voltijds aan de slag gaan.

Ook het onderzoek naar het zogenaamde ‘godsdeeltje’, waarmee de intussen wereldberoemde Belgische fysicus Englert een Nobelprijs in de wacht sleepte, werd uitgewerkt binnen zo’n federaal onderzoeksnetwerk. Aangezien het huidige onderwijsklimaat zo graag onderzoek gevalideerd ziet, nog een cijfer: jaarlijks ligt het programma aan de basis van zo’n tweeduizend wetenschappelijke publicaties.

“Dat betekent toch niet dat academici zich daar geen vragen bij mogen stellen, los van de politieke haalbaarheid?”

Maar welke merites schuilen er achter deze cijfers: “Het is een manier voor toponderzoekers uit verschillende universiteiten over het hele land om samen onderzoek te doen en een excellentienetwerk uit te bouwen. Federaal onderzoek blijkt ook vaak een eerste stap naar Europese en internationale projecten. De IUAP’s bieden naast een wetenschappelijke ook een aanzienlijke maatschappelijke meerwaarde, bijvoorbeeld met betrekking tot onderzoek in de historische en politieke wetenschappen. Of je nu voor of tegen bent, we zijn nog steeds één land en dan is het belangrijk dat je daar ook onderzoek naar kan doen dat de taalgrens overschrijdt. Als je bijvoorbeeld onderzoek wil doen naar federale verkiezingen is het relevant en efficiënt om dat samen met Nederlandstalige en Franstalige academici te kunnen doen, bijvoorbeeld door een gezamenlijk kiesonderzoek uit te voeren.”

Twilight zone

“De IUAP’s werden eigenlijk al bedreigd”, vult Sinardet verder aan. “In het kader van de onderhandelingen over de staatshervorming kwam de opsplitsing voor het eerst ter sprake in 2008, waarop een petitie werd gelanceerd die door ruim 12.000 academici werd ondertekend. Tijdens de lange federale regeringscrisis van 2010-2011 kwam de vorige ronde van vijfjarige projecten ten einde en moest er eigenlijk beslist worden of er nog een nieuwe ronde van vijf jaar zou worden uitgeschreven en gefinancierd. Al vanaf de zomer van 2010 stond de overheveling van IUAP’s echter in onderhandelingsnota’s.

“We bevonden ons dus in een soort twilight zone: er werd onderhandeld over de overheveling, maar die kon toen nog niet gebeuren. Intussen bleef de crisis maar aanslepen. We hebben toen met een aantal professoren een oproep gelanceerd en in 2011 in Bozar ook de wetenschappelijke gemeenschap gemobiliseerd. We vroegen de regering in lopende zaken om de projecten te verlengen. Dat heeft men uiteindelijk ook uit de brand weten te slepen. In het uiteindelijke akkoord over de zesde staatshervorming heeft men echter wel beslist het federaal onderzoek te splitsen.”

Bij de federale onderhandelingen die uiteindelijk zouden uitmonden in Michel-I, loeiden de alarmsirenes opnieuw bij de academische gemeenschap. De taskforce Red de IUAP’s lanceerde dan ook opnieuw een petitie die de partijvoorzitters en formateurs opriep om bij het opstellen van de federale beleidsnota “terug te komen op de beslissing de IUAP’s naar de Gemeenschappen over te dragen en ze te behouden in hun huidige organisatievorm.”

Het onderzoek naar het Higgsdeeltje dat François Englert een Nobelprijs opleverde was federaal    © Flickr, Bent Nyman

Maar nu lijkt het de federale en Vlaamse regering menens. De officiële beleidsnota Werk, Wetenschap en Innovatie van Vlaams minister Philippe Muyters (N-VA) blijft uitgaan van de overheveling van de IUAP’s. Het verbaast Sinardet niet: “Het is niet evident om dat zomaar terug te draaien, maar dat betekent toch niet dat academici zich daar geen vragen bij mogen stellen, los van de politieke haalbaarheid?”

Vlaamse staatsvorming

“Het is voor de huidige partijen in de regering, zeker voor de N-VA, geen aantrekkelijke optie om de overheveling terug te draaien”, weet Sinardet ook. “De opsplitsing van de IUAP’s is simpelweg een politieke beslissing. Het past in de logica van de staatshervorming die eigenlijk meer één is van Vlaamse staatsvorming. Vanuit wetenschappelijk oogpunt is de opsplitsing ongewenst en onverklaarbaar. Talrijke buitenlandse experts hebben het systeem van de IUAP’s geroemd, maar ze beantwoordt wel aan een politieke logica.”

Maar de staatshervorming werd toch niet goedgekeurd door de N-VA? “De splitsing van IUAP’s is ook door CD&V gewild, die eveneens een belangrijke Vlaamsnationalistische vleugel heeft. En behalve Groen en Ecolo hebben andere partijen dat niet in vraag gesteld. Vanuit wetenschappelijk oogpunt is het idee dat je onderzoek enkel op één niveau zou financieren echter absurd. Als er onderzoek georganiseerd wordt op Europees en Vlaams niveau, waarom dan niet op het federale?”

Partijpolitiek herstel

De IUAP’s blijven echter niet als enige in de kou staan. Veel wetenschappelijke en culturele federale instellingen delen ook in de klappen. Het onderscheid tussen besparingen in het kader van de ‘herstelregering’ Michel-I en puur partijpolitieke motivatie, is soms moeilijk te maken. “Het is alleszins duidelijk dat federaal cultuur- en wetenschapsbeleid voor de N-VA niet hoeft. Dat federale musea en onderzoeksinstellingen daarom op droog zaad gezet worden, is misschien wat kort door de bocht”, schippert Sinardet voorzichtig. “Elke Sleurs (federaal staatssecretaris (N-VA) bevoegd voor wetenschapsbeleid, nvdr), heeft deze week laten verstaan dat de besparingen misschien wat teruggeschroefd kunnen worden.

“Tegelijkertijd heb ik toch de indruk dat men grote kuis wil houden. Dat is niet per definitie slecht, want er waren de voorbije jaren wel problemen met een aantal instellingen. Maar je kan je inderdaad de vraag stellen of een partij die niet gelooft in federale cultuur en wetenschap, hier wel degelijk nieuw leven in wil blazen.”

Vlaanderen vleugellam?

Wat niet wil zeggen dat de Vlaamse Regering zelf een vleugellam wetenschapsbeleid wil voeren. In haar regeerakkoord uit ze de ambitie om te investeren in een excellente kennisbasis. De duidelijke internationaliseringsstrategie voor onderwijs en onderzoek waarvan het regeerakkoord gewag maakt, lijkt ironisch genoeg echter geen ruimte te laten voor samenwerking tussen Nederlandstalige en Franstalige Belgische onderzoekers. De onderzoeksmiddelen voor het Projectmatig Wetenschappelijk Onderzoek (PWO) en het Fonds Wetenschappelijk Onderzoek (FWO), puur Vlaamse instellingen, worden wél versterkt. Datzelfde FWO zou volgens de nieuw uitgetekende structuren grensoverschrijdend onderzoek kunnen stimuleren, maar al te happig op samenwerking met de Franstaligen is men niet. Vandaar het scepticisme van de academische gemeenschap over de verderzetting van federaal onderzoek.

De fusie van het Agentschap voor Innovatie door Wetenschap en Technologie met het Agentschap Ondernemen in één overkoepelend Agentschap voor Ondernemen en Innovatie is in dit opzicht emblematisch voor een beleid dat wetenschap vooral wil inschakelen in de bedrijfswereld. Dit “met oog op meer klantvriendelijkheid” en als “tool box waarmee Vlaamse bedrijven en internationale bedrijven die zich in Vlaanderen willen vestigen optimaal ondersteund kunnen worden”, zo stelt de beleidsnota. “Dat past in de ruimere filosofie van het regeerakkoord dat sterk uitgaat van de economische waarde, al wordt ook niet het volledige wetenschapsbeleid ingeschreven in een economische logica”, tempert Sinardet. Kortom: academici blijven zich verzetten tegen een economische en partijpolitieke logica die niet de hunne is, maar of hun grieven gehoor zullen krijgen, blijft een groot vraagteken. Wat dat betreft, zitten we allen in eenzelfde schuitje.

0 Comment