Het culturenparadigma

Door Jurgen Masure

Cultuur is hip. ‘Cultureel’, zegt u? Ja toch. Vandaag lezen we de dingen met een culturele bril. ‘Hun’ cultuur, de ‘politieke cultuur’, de ‘modecultuur’, ach, zelfs de ‘Inuït’-cultuur’, de ‘landbouwcultuur’ of, jawel: de ‘polonaisecultuur’. Noem maar op, het allesomringende wordt en is cultuurgerelateerd. Nu ja, we leven tegenwoordig dan ook in een kennismaatschappij, waarin een specifieke vorm van weten de toon aangeeft.

Doe de test. Neem een non-fictieboek dat in de afgelopen twee decennia geschreven werd. Neem nu een fluostift. Onderlijn alle woordjes ‘cultuur’ en stel vast. Het zijn er heel wat. Doe nog een test: ga in de les eens na hoe vaak de docent het woordje cultuur in de mond neemt. Het is zo: we spreken vandaag in een cultuurwoordenschat, zoveel is duidelijk. Maar: hoe komt dat toch?

Op 9 november 1989 eindigde volgens Brits historicus Eric J. Hobsbawm de 20ste eeuw. Huh, hoezo? Het Europees communisme kwam ten val en beide Berlijnen werden de hoofdstad van een herenigd Duitsland. Dat zorgde er dan weer voor dat de ‘westerling’ een nieuwe ‘andere’ moest gaan zoeken.

Het Westen ging op zoek naar een nieuwe manier om zichzelf te definiëren, te identificeren, want je begrijpt jezelf beter door je af te spiegelen tegenover een ander. Vrouw tegen man, jong tegen oud. Of beter: de kapitalist tegen de communist, de vrijzinnige tegenover de gelovige, de westerling tegenover de moslim?

De jaren ’80 van de vorige eeuw bleken daarnaast ook van belang in ons economische en politieke denkbeeld. De toenmalig Amerikaanse president Ronald Reagan en de Britse eerste minister Margareth Thatcher werden bezielers van het neoliberalisme in het Westen.

Het vrijemarktprincipe had de bovenhand, en een doorgedreven privatisering van bedrijven vond plaats. Ook in onze contreien zette dit denken enige voet aan wal. Belgische en Nederlandse regeringsleiders (Guy Verhofstadt, Ruud Lubbers en Wim Kok) effenden zo het pad voor een Benelux-variant van deze strekking.

Daarnaast werd Europa in de jaren ’60 en ’70 rechtstreeks geïntroduceerd aan een nieuwe, religieuze belevingswereld: de islam. Migrerende gastarbeidersgezinnen uit Noord-Afrika, Oost- Europa en delen van het Midden-Oosten zorgden ervoor dat de Blanke West-Europeaan kennismaakte met Mohammeds onderdanen, en hen ook zo beschouwt: vandaag – haast 4 generaties verder – spreekt men nog steeds over ‘migrantenjongeren’ met ‘hun’ cultuur, ‘hun’ waarden- en normensyteem, etc.

Van samenleving naar cultuur

In 1993 verscheen het artikel The Clash of Civilizations?. Dit essay was van de hand van Amerikaans politicoloog Samuel Huntington (1927-2008). Hij poneerde hierin een post-Koude Oorlog-wereld, waarin hij de wereld simpelweg opdeelde in acht grote culturen. Deze zouden in de nabije toekomst onvermijdelijk met elkaar in de clinch vliegen. Huntington richtte zijn pijlen dan ook voornamelijk op de zogenaamde “islamitische cultuur.” En wat gebeurde er nu? De gebeurtenissen van 9/11 en beide Golfoorlogen katalyseerden dit idee alleen maar. Cultuurwetenschapper en mediawatcher Ico Maly van de interculturele organisatie Kif Kif heeft het in zijn boek Cultu(u)renpolitiek over het reduceren naar een culturele logica, een logica waar elk probleem tot te herleiden valt. Maar het gaat nog verder dan dat.

Ook academisch roerde zich er de laatste halve eeuw heel wat. Disciplines zoals de antropologie en cultuurwetenschappen kregen een vastere, omlijnde vorm. Heel wat denkers, antropologen, cultuurwetenschappers, historici en activisten droegen bij aan het culturele denken op universitair niveau (Mensen zoals Clifford Geertz, Peter Burke, Griselda Pollock, Stuart Hall, Louis Althusser, Edward Saïd, … de lijst is eindig). Allen droegen zij steevast hun meer dan beïnvloedend steentje bij aan dit cultuurparadigma.

“Many people today speak of culture on everyday occasions on which twenty or thirty years ago they would have spoken of society”, verhaalt Brits cultuurhistoricus Peter Burke in zijn welgekende boekje What is Cultural History. Dat de VUB ons masterprofielen als Politieke Cultuur en Praktijk, Media en Cultuur of Cultuur en Politieke Filosofie aanbiedt, is daarnaast ook veelzeggend.

Ook de media sprongen flink mee op de culturentrein. Cultuurbijlagen (lees de reisbijlagen er maar eens op na), lifestylemagazines (de hele manier waarop mode, kunst en cultuur altijd aan elkaar gekoppeld worden), cultuurwebsites (cobra.be), muziekzenders (de opkomst van MTV en de respons van generatie X-Y-Z),… Kortom: opnieuw fungeerden zij als belangrijke cultuurverspreidende dynamo’s. Dat is dat.

Cultuur met grote C

“Onlangs moest ik met mijn ouders mee naar het Magrittemuseum. Mijn god, wat was me dat. Al die onnozele schilderijen met hun dwaze voorstellingen van bolhoeden en appels en vliegende kerels, en ja, ik weet niet. Het boeide mij gewoon niet, hoef ik mij daarom slecht te voelen?”

Och! Cultuurbarbaar – hoor ik je al denken. Iemand die niets of geen interesse vertoont in cultuur (of ‘culturen’ in het algemeen) wordt door onze cultuurparadigmatische samenleving maar al te vaak op een collectieve rooster gelegd. Gegrild zeg maar.

Een wiskundige formule oplossen lijkt haast niet van eenzelfde orde als de zeven artes liberales op te sommen, hoewel wiskunde toch een specifieke vorm van intellectueel vermogen vergt van iemand. Zoiets doen duurt sowieso langer, en we leven nu eenmaal in een snelle maatschappij. BAM-BAM-BAM: het moet snel, gemakkelijk en doordringend zijn (veelzeggend is de toonaangevende commerciële logica binnen de media). Lees in deze maar eens het boek Consumed: How Markets Corrupt Children, Infantilize Adults, and Swallow Citizens Whole van de Amerikaanse politicoloog Benjamin Barber.

De vraag die zich automatisch stelt, is de volgende: what’s next? Een technologisch georiënteerd paradigma? Een technisch denken, met een dergelijk raffinement dat alles tracht te omvatten, dat mede door de impact van het internet en software op onze dagdagelijksheid enigszins kan gedijen?

Niemand kan zoiets met zekerheid poneren. Nooit. Wat we wel kunnen doen is mede vorm geven aan wat komen zal. En het is daarom dat we blijven doorwerken, blijven doordenken. De wereld kan stukken beter, en daar hebben paradigma’s niets tegen in te brengen.

Nu ja, we zien wel.

0 Comment